Mustafa Kemal Paşa ile Mülakat
Yüksek bir tercümeyi hal, Mustafa Kemal Paşa'nın Hizmeti Askeriyesi, Siyasi Kanaatleri, Kuvvetli Bir Ordu Hakkındaki Fikri, İngilizlere Karşı Hissiyatı, Memleketindeki Fikri Cereyanları
~Bundan üç gün evvel son memuriyeti olan Yıldırım Orduları Grubu Kumandanlığını terk ile dersaadete gelen Fahri Yaveri Hazreti Şehriyari Mustafa Kemal Paşa hazretleri ile mülakat etmek üzere muharrirlerimizden (yazarlarımızdan) müşarünileyhin (sözü edilenin) nezdine (yanına) izam (gönderdik) eyledik. ~Mustafa Kemal Paşa hazretleri, son harbin nam ve şöhretini pek ziyade âlâ eylediği müstesna bir kumandandır.Müşarünileyh (sözü edilen) Mektebi Harbiye'den Erkanı Harbiye yüzbaşılığıyla neş'et (ortaya çıktığı) eylediği gün, efkârı ahraranesinden dolayı (özgürce fikirlerinden dolayı) tevkif ve badehu Şam'a nefiy (sürgün) edilmişti. Beşinci Ordu mıntıkasında efkarı ahrareneyi (özgür fikirlerini) telkin (anlatmak) ve teşkilatı hürriyetperverane icra eylemiştir (Hürriyetçi bir teşkilat oluşturmuştur). Hürriyetin istihsali (kurulması) yolunda sarf eylediği mesai ve himematın (chabaların) tafsilatına (açıklamalarına) başka bir vesile ile tekrar avdet (geri döneceğiz) edeceğiz. 31 Mart vakasını müteakip (takiben) İstanbul'a gelmiş olan Hareket Ordusunun erkânı harbiyesini idare etmiş ve Trablusgarp muharebesinde Bingazi'ye azimet (yola çıkmış / gitmiş) ve Derne kuvvetlerinin kumandasını deruhte (üstüne almıştı) eylemişti. Balkan muharebesinde Geliboludaki kuvvayi mürettebeyi erkânı harbiyesinde ( Oluşturulmuş / düzenlenmiş Erkânı harbiye kuvvetinde) bulunmuş ve bilahâre (daha sonra) ordumuzun tekrar ileri harekatına ibtidar (başladığı) eylediği zaman Trakya'nın ve bilhassa Meriç'in sağ sahilinde aksamını istirdad hususunda (bölümlerini geri çekmek konusunda) pek mühim bir âmil (sebep olmuştu) olmuştu. Harekâtı harbiyenin inkıtai üzerine (kesilmesi üzerine), Sofya ataşemiliterliğine ve Harbi Umuminin bidayetinde (başlangıcında) gönüllü olarak bir fırka kumandanlığına tayin edilmiş ve fırkasıyla Çanakkale Muharebatının (muharebelerinin) ilk gününden son gününe kadar itilaf kuvvetleriyle mütemadiyen (sürekli olarak) dövüşerek Arıburnu ve Anafartalar muharebatı azimesinin yegane kahramanı sıfatıyla payitahtı istiladan muhafaza eylemiştir. Ve bundan sonra Mustafa Kemal Paşa Kafkasya cephesine azimetle Muş, Bitlis havalisinin istirdadına muvaffak olarak İkinci Ordu kumandasını almış ve müteakiben (kumandayı aldıktan sonra) Hicaz ordusu kumandanlığını deruhte eylemek üzere (üzerine almak için) Şam'a kadar gelmişken kendisi tarafından serd edilen (dile getirilen) ? binaen mezkûr (dayanarak adı geçen) vazifeyi kabul etmeyerek tekrar ikinci orduya avdet ve bilahare (daha sonra) Yedinci Ordu kumandanlığına nakil etmiştir. Mustafa Kemal Paşa Yedinci Ordu Kumandanlığında bulunduğu sırada, Grup kumandanı Falkenhayn Paşa'nın hükûmeti Osmaniye'ye mazarrat (zarar verebilecek) iras (verecek) edebilecek bir mahiyette olan siyasetine ve karargahı umumiyenin bu meseledeki noktayi nazarına (bakış açısına) iştirakı arzu eylemediğinden menafiî vataniyeye (vatanın çıkarlarına) tamamen muvaffak olan kanaatine istinaden memuriyeti mezkûreden (adı geçen memuriyetten) istifade eylemiştir. Hadisatı müşarünileyh (bahs olunan hadiseler) kanaati ne kadar muvaffak olduğunu ispat eylemiş ve son dakikalarda karargahı umumiye kendi noktayi nazarını kabule mütemail (eğimli) görünmüş olduğundan ve başkumandanlık umuruda (işleride) bizzat tarafı hümayûndan deruhte (üzerine alınmış / yerine getirilmiş) edilmiş bulunduğundan
iradatı seniyyeyi hazreti padişaha imtisalen (boyun eğerek) tekrar Yedinci Ordu Kumandanlığına kabul etmiş ve bu vazifeye son Suriye hezimetlerinde orduyu cenahlarda bulunan kuvvetlerden hiçbir muavenet (yardım) görmediği halde kati bir izmihlalden (yok oluş) kurtararak Halep'e kadar geçmeye muvaffakiyet gösterdikten sonra bilahâre Yıldırım Orduları Grubu Kumandanlığına tayin edilmiştir. Devleti Aliyece (Osmanlı Devletince) mütareke akd edilmesi üzerine mütareke şeraitinin (şartlarının) suver tatbikiyesi (uygulama tarzları) hakkında merkezle müzakere etmek üzere Dersaadete gelmiş isede Grubun ilgasına binaen (kaldırılmasından hareketle) vazifesine hitam (son) verilmiştir. Müşarinüleyhin (sözü geçenin) muharririmize vaki olan kıymettar beyanatını bervechi ati (aşağıda olduğu gibi gösteriyoruz) ediyoruz: Muharrir ~ Vaziyeti siyasiyemiz hakkındaki mütaalayi devletlerini öğrenebilir miyim? M.Kemal - Ben siyasetle yalnız 329 (1913) senesinde Sofya ve aynı zamanda Belgrad ve Çetine (?) ataşemiliterlikleri uhdemde (sorumluluğumda) bulunduğu bir sene zarfında iştigal ettim ve tarzı iştigalimde sarf siyasi olmayıp askeri, siyasi bir iştigal idi. Bu memuriyetim müddeti istisna edilirse bütün hayatım Trablusgarp'ta, Balkan muharebesinin safhayi ahiresine (Balkan muharebesinin sonlarına) ve harbi hazırda(şuan mevcut olan savaşta) muharebe meydanlarında umuru askeriye (askeri işler/görevler) ile iştigalde geçmiştir. Binaenaleyh (bundan dolayı) kendimde ordulardan, muharebelerden and askeri kanaatlarden bahsetmek için pek vasi salahiyet (geniş yetkili) görüyorsamda siyasetten bahsetmek cihetini müntesibiyetine (mensup olanlara/anlayan profesyonellere) terk etmeyi muvaffak bulurum.
Mamafih bu ifademle aziz vatanımızın ve bedbaht milletimizin selamet ve menfaatine tetki itibariyle devletimizin benimde içinde yaşamışta bulunduğum devrin safahati muhtelifesinde siyaseti umumiye ahengine ? iştirakini düşünmemiş olduğumu söylemek istemiyorum. Bu hususta muhtelif zamanlara ait amik düşüncelerimin ve bu düşüncelerin icap ettirdiği tetkikatın hulasasını ve neticesini ifade etmek lazım gelirse diyebilirim ki ben, en iyi siyasetin her türlü manasıyla en çok kuvvetli olmak tabirinden mukaddim, yalnız salah kuvveti olduğunu zannetmeyiniz. Bilakis asker olduğuma rağmen bu; bence kuvvet muhassalasını vücuda getiren avamlık sonuncusudur. Benim murad ettiğim ?, ilmen, fennen, ahlaken kuvvetli olmaktır. Çünkü bu saydığım hasailden mahrum olan bir milletin bütün efradının en son silahlarla teçhiz olduğunu farz etsek böyle, kuvvetli olduğunu kabul etmek doğru olmaz. Bu günkü cemiyet beşeriye içinde insan olarak .. mevki edebilmek için
...